{"id":237,"date":"2019-11-04T19:14:28","date_gmt":"2019-11-04T19:14:28","guid":{"rendered":"http:\/\/www.resitozkanca.org\/?p=237"},"modified":"2025-10-21T10:45:17","modified_gmt":"2025-10-21T10:45:17","slug":"anne-ve-babanin-cocugun-karekterine-etkisi","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/www.resitozkanca.com.tr\/?p=237","title":{"rendered":"Mitekondri DNA&#8217;s\u0131n\u0131n \u00e7ocu\u011fun karekterine etkisi"},"content":{"rendered":"<ul>\n<li><\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00c7evremizdeki insanlar ki\u015fili\u011fimizin olu\u015fmas\u0131nda anne, baba ya da \u00e7evremizin mi daha etkili oldu\u011funu merak eder. Bir \u00e7ocu\u011fun nas\u0131l geli\u015fti\u011fini belirleyen nedir? Bir \u00e7ocu\u011fun nas\u0131l bir ki\u015fili\u011fe ve karektere sahip sahip olaca\u011f\u0131na etki eden her fakt\u00f6r\u00fc bilmemiz m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil fakat ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bilgi birikimiz \u00e7er\u00e7evesinde baz\u0131 etkenleri her y\u00f6nden ara\u015ft\u0131rmaktad\u0131rlar. Bunlar genetik, ebeveynlerin tutum ve davran\u0131\u015flar\u0131, \u00e7ocu\u011fun deneyimleri, ve edinilmi\u015f tecr\u00fcbeler, arkada\u015f \u00e7evresi, aile ortam\u0131, ekonomik yeterlilik, e\u011fitim ve ili\u015fkiler gibi \u015feyleri i\u00e7ermektedir. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, bu fakt\u00f6rlerin rol\u00fcn\u00fc anlayarak, bu t\u00fcr etkilerin \u00e7ocuklar\u0131n geli\u015fimine nas\u0131l katk\u0131da bulundu\u011funu daha iyi belirleyebilirler. Kendi genel ki\u015fili\u011finizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Bug\u00fcn sizin ne kadar\u0131n\u0131z genetik ge\u00e7mi\u015finizle ne kadar\u0131.?<\/p>\n<p>Bu soru y\u00fczlerce y\u0131ld\u0131r felsefe, psikolog ve e\u011fitimci, biyolog ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n konusu olmu\u015ftur. Do\u011fan\u0131n (genetik alt yap\u0131m\u0131z, Nature) veya beslenmenin (\u00e7evremiz, Nurture) sonucu muyuz? Bug\u00fcn, \u00e7o\u011fu ara\u015ft\u0131rmac\u0131, \u00e7ocuk geli\u015fiminin hem geneti\u011fin ve hem de beslenmenin karma\u015f\u0131k bir etkile\u015fimini i\u00e7erdi\u011fi konusunda hemfikirdir. Geli\u015fimin baz\u0131 y\u00f6nleri biyolojiden g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde etkilenebilirken, \u00e7evresel etkiler de bir rol oynayabilir. \u00d6rne\u011fin, ergenli\u011fin ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131n ne zaman meydana geldi\u011fi zamanlamas\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde kal\u0131t\u0131m\u0131n sonucudur. Ancak beslenme gibi \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin de bir etkisi de olabilir. \u0130nsanl\u0131k tarihinin en eski d\u00f6nemlerinden beri kal\u0131t\u0131m\u0131n ve \u00e7evrenin etkile\u015fimi, \u00e7ocuklar\u0131n kim oldu\u011funu ve kim olaca\u011f\u0131n\u0131n bi\u00e7imlendirilmesinde etkili olmu\u015ftur. Bir \u00e7ocu\u011fun ebeveynlerinden miras ald\u0131\u011f\u0131 genetik talimatlar geli\u015fim i\u00e7in bir yol haritas\u0131n\u0131 olu\u015ftururken, bu yol haritas\u0131 \u00e7evr\u00e7evesinde bu davran\u0131\u015flar\u0131n nas\u0131l kontrol edilece\u011fi, nas\u0131l \u015fekillenece\u011fini ise \u00e7evresel fakt\u00f6rler ile birlikte etkile\u015fim halinde belirler. Do\u011fan\u0131n ve \u00e7evrenin karma\u015f\u0131k etkile\u015fimi yaln\u0131zca belirli anlarda veya belirli zaman aral\u0131klar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmez, kal\u0131c\u0131 ve \u00f6m\u00fcr boyu s\u00fcrer.<\/p>\n<p>Bu makalede, biyolojik etkilerin \u00e7ocu\u011fun geli\u015fimini \u015fekillendirmesine nas\u0131l yard\u0131mc\u0131 oldu\u011funu daha yak\u0131ndan inceleyece\u011fiz. Deneyimlerimizin genetik ile nas\u0131l etkile\u015fime girdi\u011fi hakk\u0131nda daha fazla \u015fey \u00f6\u011frenece\u011fiz.<\/p>\n<p><strong>\u0130NSAN VE GENET\u0130K<\/strong><\/p>\n<p>Genetik yap\u0131 canl\u0131n\u0131n kal\u0131t\u0131msal \u00f6zellikleridir. \u0130nsan fiziksel \u00f6zelliklerin yan\u0131nda davran\u0131\u015fsal baz\u0131 \u00f6zellikler de do\u011fu\u015ftan getirilir. Psikolojide kal\u0131t\u0131m yoluyla edinilen \u00f6zelliklere&nbsp; do\u011fu\u015ftan gelen karekterler denir. \u0130nsan davran\u0131\u015flar\u0131nda \u00e7evrenin de etkisi vard\u0131r ki, bu etkilere kazan\u0131lm\u0131\u015f&nbsp; karekterler denir. Baz\u0131 durumlarda ise hem genetik ve hemde \u00e7evrenin ortak etkile\u015fimi sonucu ortaya \u00e7\u0131kabile karekterler vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin \u015fark\u0131 s\u00f6yleyebilme, h\u0131zl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme, oyun oynama kabiliyeti, muhakeme yapabilme, fiziksel yap\u0131, sosyal \u00e7evrenin de etkisi ve katk\u0131s\u0131yla davran\u0131\u015flar\u0131n \u015fekillenmesinde \u00f6nemli bir yere sahiptir. Ama bu \u00f6zellikleri de genetik potansiyelden ba\u011f\u0131ms\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcnemeyiz. \u00c7\u00fcnk\u00fc zihinsel potansiyel veya zeka kapasitesi yukar\u0131da verilen \u00f6rneklerle do\u011frudan ili\u015fkilidir. Do\u011fu\u015ftan ve edinilmi\u015f donan\u0131m\u0131n etki miktar\u0131 davran\u0131\u015f\u0131n t\u00fcr\u00fcne g\u00f6re de\u011fi\u015fir.&nbsp; \u00d6rne\u011fin tek yumurta ikizlerinin zek\u00e2lar\u0131 aras\u0131nda geneti\u011fin etkisinin %88 ili\u015fki oldu\u011fu bir \u00e7al\u0131\u015fmada belirlenmi\u015ftir. Fakat farkl\u0131 sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel ortamlarda ve \u00e7evrelerde b\u00fcy\u00fct\u00fclen tek yumurta ikizlerinde ise ki\u015fili\u011fin ve karekterlerindeki benzerlik oran\u0131 azalmaktad\u0131r. Ayn\u0131 yumurta ikizlerin ayn\u0131 gen yap\u0131s\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131mas\u0131 nedeniyle, bu \u00e7ocuklar\u0131n \u00fczerinde \u00e7evrenin de etkisinin anla\u015f\u0131lmas\u0131nda \u00e7ok say\u0131da bilimsel \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.&nbsp; Burada \u00f6nce \u00f6karyotik geneti\u011fin etkisi ve sonra \u00e7evrenin etkisini inceleyelim.<\/p>\n<p>\u0130nsan genomunda iki kal\u0131tsal materyal vard\u0131r. Birincisi annenin ve baban\u0131n karekterlerini birle\u015ftiren&nbsp; \u00e7ekirdek DNA\u2019s\u0131 yani kromozomlar, di\u011feri ise anneden a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak geldi\u011fi kabul edilen mitekondri DNA\u2019s\u0131d\u0131r (mtDNA). Geli\u015fimin en erken d\u00f6neminde en ba\u015f\u0131nda, bir \u00e7ocu\u011fun geli\u015fimi, erkek \u00fcreme h\u00fccresi veya sperm, di\u015fi \u00fcreme h\u00fccresini yumurta h\u00fccresi ile birle\u015fmesi ile ba\u015flar. Sperm ve yumurtalar\u0131n her biri, yeni gelecek yavrunun t\u00fcm \u00f6zelliklerinin olu\u015fmas\u0131n\u0131 belirleyecek olan \u00e7ekirdeklerindeki kromozomlar\u0131 i\u00e7erir. Bu kromozomlar yap\u0131sal olarak sarmal bir yap\u0131dan olu\u015fan \u015fifre dizilerinden olu\u015fmaktad\u0131r. Her bir gen farkl\u0131 say\u0131da n\u00fckleotit dizilerinden olu\u015fmaktad\u0131r. Bu kromozomlarda bulunan genler, t\u00fcm ya\u015fam\u0131 olu\u015fturan genetik kodu veya talimatlar\u0131 i\u00e7eren DNA (deoksiribon\u00fckleik asit) olarak bilinen kimyasal bir yap\u0131dan olu\u015fur. Sperm ve yumurta d\u0131\u015f\u0131nda, v\u00fccuttaki t\u00fcm h\u00fccreler 46 kromozom i\u00e7erir. Tahmin edebilece\u011finiz gibi, sperm ve yumurtalar\u0131n her biri sadece 23 kromozom i\u00e7erir.<\/p>\n<p>Bu, iki h\u00fccre bir araya geldi\u011finde ortaya \u00e7\u0131kan yeni organizman\u0131n&nbsp; v\u00fcc\u00fct h\u00fccrelerinde sabit 46 kromozom olmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Peki, her iki anne ve babadan genetik genetik kodlar, \u00e7ocu\u011fun geli\u015fimine ve sahip olacaklar\u0131 \u00f6zelliklere tam olarak nas\u0131l etki eder? Bunu tam olarak anlamak i\u00e7in, \u00f6ncelikle \u00e7ocu\u011fun genetik kal\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 ve bu genlerin etkinlik derecesine g\u00f6re g\u00f6sterecekleri metabolik faaliyet \u00e7ok \u00f6nemlidir. Bu genlerin aktivite potansiyeli sonucunda ortaya fiziksel bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc \u00e7\u0131kar. Fiziksel g\u00f6r\u00fcn\u00fcm (fenotip) d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcm anlam\u0131na gelir. Bir genotip, bir ki\u015finin anne-babadan ald\u0131\u011f\u0131 ald\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm genleri ifade eder. Fenotip ise boyu ve sa\u00e7, deri rengi, veya g\u00f6z yap\u0131s\u0131, vuc\u00fct yap\u0131s\u0131 gibi fiziksel \u00f6zellikleri yan\u0131nda, ayr\u0131ca utanga\u00e7l\u0131k, duygusall\u0131k d\u0131\u015fa d\u00f6n\u00fckl\u00fck gibi bir \u00e7ok fiziksel olmayan \u00f6zellikleri i\u00e7erebilir. Ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve hastal\u0131\u011f\u0131, bili\u015fsel yetenekler, ki\u015filik, okul ba\u015far\u0131s\u0131, hemen hemen psikolojinin t\u00fcm alanlar\u0131 i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemlidir. Genlerin etkinli\u011fi ve kendini g\u00f6sterebilmesi anne ve babadan gelen kromozomlar \u00fczerinde gen lokuslar\u0131ndaki homolog b\u00f6lgelerdeki genlerin bask\u0131nl\u0131k (dominantl\u0131k), resesiflik (\u00e7ekiniklik) ve e\u015fbask\u0131nl\u0131k \u015feklinde kendini ifade etmesine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Yani anne veya baba hangi \u00f6zellik bask\u0131nsa o \u00f6zellik ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Veya her iki kromozomdan \u00e7ekinik genler e\u015fle\u015firse \u00e7ekinik karekter ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Baz\u0131 e\u015fle\u015fen genler ise ortak etki g\u00f6stererek, ikisinin aras\u0131 bir \u00f6zelli\u011fin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 sa\u011flar.<\/p>\n<p><strong>Mitekondri DNA\u2019s\u0131 (mtDNA) ve kal\u0131t\u0131m<\/strong><\/p>\n<p>\u0130nsan mitokondrial DNA (mt.DNA)&#8217;si, h\u00fccre stoplazmas\u0131nda bulunan, say\u0131sal olarak anneden daha fazla gelen, 16.569 baz \u00e7ifti i\u00e7eren k\u00fc\u00e7\u00fck, \u00e7ift zincirli, h\u00fccre stoplazmas\u0131 i\u00e7erisindeki mitekondrilerede bulunan sirk\u00fcler bir molek\u00fcld\u00fcr. Mitokondri \u00f6karyotik h\u00fccrelerin, enerji \u00fcretimi g\u00f6revini \u00fcstlenen ve kendi DNA\u2019s\u0131na sahip sitoplazmik bir organeldir. Say\u0131lar\u0131 enerji ihtiyac\u0131na g\u00f6re, h\u00fccreden h\u00fccreye de\u011fi\u015fen mitokondriler, 1-7 mikrometre uzunlu\u011funda \u00e7ubuk \u015feklinde veya 2-3 mikrometre \u00e7ap\u0131nda k\u00fcresel yap\u0131lard\u0131r. k\u00fc\u00e7\u00fck, \u00e7ift zincirli, sirk\u00fcler bir molek\u00fcld\u00fcr. Bu sirk\u00fcler kromozom herbiri kendi ba\u015f\u0131na replike olabilen hafif (L) ve a\u011f\u0131r (H) zincirden olu\u015fur. mtDNA&#8217;n\u0131n \u00e7ekirdek DNA&#8217;s\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z replikasyon ve transkripsiyon sistemi vard\u0131r. Ancak mtDNA&#8217;n\u0131n replikasyon ve transkprisyonu i\u00e7in gerekli enzimler, \u00e7ekirdek DNA&#8217;s\u0131 taraf\u0131ndan sentezlendi\u011finden, mt DNA tam bir otonomiye sahip de\u011fildir. Mitokondrial genom 37 gen i\u00e7erir. Bunlardan 13&#8217;\u00fc solunum zincirindeki yap\u0131sal proteinleri (Nikotinamid Adenin Din\u00fckleotit Dehidrogenaz, Sitokrom C oksidored\u00fcktaz, sitokrom C oksidaz ATP sentetaz) kodlarken, 2&#8217;si RNA ve 22&#8217;si de tRNA genlerini kodlar.<\/p>\n<p>Mt.DNA&#8217;n\u0131n \u00e7ekirdek DNA&#8217;s\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z replikasyon ve transkripsiyon sistemi vard\u0131r. Ancak mt.DNA&#8217;n\u0131n replikasyon ve transkprisyonu i\u00e7in gerekli enzimler, \u00e7ekirdek DNA&#8217;s\u0131 taraf\u0131ndan sentezlendi\u011finden, mt DNA tam bir otonomiye sahip de\u011fildir.Mitokondriyal DNA\u2018n\u0131n (mtDNA) sadece anne yumurta h\u00fccrelerinden ge\u00e7ti\u011fine inan\u0131l\u0131r ve babal\u0131k katk\u0131s\u0131 yoktur diye g\u00fc\u00e7l\u00fc bir kan\u0131 vard\u0131r.&nbsp; Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re sadece mitokondriyal DNA anneden gelir bizlerin mitokondri DNA\u2018s\u0131 annemizden bize kalm\u0131\u015ft\u0131r d\u00fc\u015f\u00fcncesi yayg\u0131n bir \u015fekilde kabul edilmektedir. Ama son zamanlarda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar baban\u0131n mtDNA \u2018s\u0131n\u0131 yavrular\u0131na aktarabilece\u011fine dair g\u00fc\u00e7l\u00fc kan\u0131tlar sunulmaktad\u0131r. Mitekondrilerin yavruya ge\u00e7i\u015finde anne a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 oldu\u011fu bir ger\u00e7ek. Bu kabulun nedeni \u0130nsan yumurtalar\u0131 100,000 kopyadan daha fazla mtDNA i\u00e7erirken, sperm yakla\u015f\u0131k 100 kopya i\u00e7ermesidir . \u0130lk hipotezler, baba mtDNA molek\u00fcllerinin d\u00f6llenmi\u015f yumurtadaki anne mtDNA\u2018lara g\u00f6re say\u0131ca seyreltildi\u011fi bilinmektedir. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar onlarca y\u0131ld\u0131r sa\u011fl\u0131kl\u0131 organizmalar\u0131n neden h\u00fccresel g\u00fc\u00e7lerini sadece anneden ald\u0131klar\u0131n\u0131 ve bu \u015fekilde miras kalan mitokondriyal genlerin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 olas\u0131 evrimsel avantajlar \u00fczerine tart\u0131\u015fmaktad\u0131r. Bu nedenle yahudilik inanc\u0131nda, anne taraf\u0131nda gelen mitekondri genomunun y\u00fczlerce y\u0131l de\u011fi\u015fmedi\u011finden ve ayn\u0131 kald\u0131\u011f\u0131na inan\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan, anne taraf\u0131ndan gelenler ger\u00e7ek yahudi olarak kabul edilmektedir. Ama baz\u0131 canl\u0131larda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda az da olsa babadan gelen mtDNA\u2019n\u0131n da yavruya aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilimsel yay\u0131nlarda sunmaktad\u0131rlar Fakat son y\u0131llarda yap\u0131lan genetik \u00e7al\u0131\u015fmalar bu tezleri zay\u0131flatmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin 2002 y\u0131l\u0131nda New Scientist dergisinin internet sitesinde yay\u0131nlanm\u0131\u015f ve Danimarkal\u0131 bir hastan\u0131n mitokondrilerini %90 oran\u0131nda babadan ald\u0131\u011f\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bildirilmi\u015ftir.<\/p>\n<p>Bir ba\u015fka \u00e7al\u0131\u015fmada, insan poliploid embriyolar\u0131n\u0131 kullanan ve daha \u00f6nce yap\u0131lan insan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, geli\u015fimin sekiz h\u00fccresi a\u015famas\u0131na kadar ancak baba mtDNA&#8217;y\u0131 tesbit edebilmi\u015fti. Bununla birlikte, 2002 y\u0131l\u0131nda, anne ve baba mtDNA&#8217;y\u0131 ifade eden, kaslar\u0131 etkileyen bir durum olan mitokondriyal miyopatisi olan erkekle ilgili bir rapor yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu g\u00f6zlem, insanlarda (yosunlar, bitkiler, maya ve Drosophila dahil olmak \u00fczere) kat\u0131 baba mtDNA miras\u0131n\u0131 sergilemesi bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemlidir.<\/p>\n<p>Bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n bilimsel, t\u0131bbi ve etik y\u00f6nden ispatlanabilmesi i\u00e7in daha fazla bilimsel veri gerekmektedir. \u0130lk olarak \u015fu sorulara cevap verilmesi gerekir;. Baba mtDNA&#8217;n\u0131n d\u00f6llenmi\u015f yumurta h\u00fccresi taraf\u0131ndan ortadan kald\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n kesin mekanizmas\u0131n\u0131n bilinmesi gerekir.&nbsp; \u0130kinci soru, baba mtDNA aktar\u0131m\u0131n\u0131n mtDNA i\u015flemindeki bir nadir mutasyondan m\u0131 kaynaklanmaktad\u0131r yoksa normal mitokondriyal metabolizman\u0131n bir sonucumudur ? Son olarak, mtDNA&#8217;n\u0131n babadan gelen bir kal\u0131t\u0131msal i\u015flem oldu\u011funun oran\u0131 nedir ?<strong>. <\/strong><\/p>\n<p>Bu sorular\u0131n cevaplar\u0131 ge\u00e7mi\u015f ve gelecekteki t\u0131bbi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 etkileyecektir. Anne ebeveynden genetik k\u00f6kenleri inceleyen bir\u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin, 2017&#8217;den bir \u00e7al\u0131\u015fma, otizm ile belirli mitokondriyal haplotipler aras\u0131nda bir genetik ba\u011flant\u0131&nbsp; oldu\u011fu tesbit edilmi\u015fti. Bilinen Kal\u0131tsal mt DNA hastal\u0131klar\u0131; &nbsp;a) Substrat ta\u015f\u0131n\u0131m defektleri, b) Substrat kullan\u0131m defektleri c) Krebs siklusu defektleri, d) Oksidasyon fosforilasyon defektleri&nbsp; e) Respiratuar zincir defektleri, f) Protein ta\u015f\u0131n\u0131m defektleri.<\/p>\n<p>Tarihsel bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla, baba mtDNA iletimi, t\u00fcm ya\u015fayan insanlar\u0131n anne atalar\u0131 olan \u201cmitokondriyal Havva\u201d ile ilgili iki klasik ama tart\u0131\u015fmal\u0131 raporun yeniden yorumlanmas\u0131na yol a\u00e7abilir. 1987 y\u0131l\u0131nda, bilim adamlar\u0131, \u201ct\u00fcm mitokondriyal DNA&#8217;lar\u0131n bir kad\u0131ndan kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d ve muhtemelen yakla\u015f\u0131k 200,000 y\u0131l \u00f6nce Afrika&#8217;da ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda bir insan mtDNA anketinin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 yay\u0131nlam\u0131\u015flard\u0131. Havva, 200.000 y\u0131l \u00f6nce ya\u015fam\u0131\u015f olan t\u00fcm insanlar\u0131n annesini do\u011frulamak i\u00e7in mitokondriyal genomlar\u0131n \u00f6nemli ge\u00e7erli bir delildir.<\/p>\n<p>Etik a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, baba mtDNA ge\u00e7i\u015finin ne kadar yayg\u0131n oldu\u011fu sorusu \u00f6zellikle \u00f6nemlidir. Ge\u00e7ti\u011fimiz y\u0131l anne yolla aktar\u0131lan mitokondriyal genetik belirte\u00e7ler olan K1a1b1a, K1a9, K2a2a ve N1b&#8217;nin A\u015fkenaz Yahudileri aras\u0131nda yayg\u0131n oldu\u011fu, ancak nadiren ba\u015fkalar\u0131nda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc rapor edildi. Yahudilik sadece anneden aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131na inan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bu genetik g\u00f6stergeler birine sahip olan bir\u00e7ok \u0130srail rabbinist uzman\u0131 taraf\u0131ndan Yahudi soylar\u0131n\u0131n belirlenmesinde g\u00fcvenilir bir yasal ve dini g\u00f6stergesi olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>\u00c7ocu\u011fun geli\u015fiminde&nbsp; \u00e7evrenin etkisi<\/strong><\/p>\n<p>Genel anlamda, davran\u0131\u015f genetik\u00e7ileri, \u00e7ocuklar\u0131n genetik donan\u0131mlar\u0131, di\u011fer \u00e7ocuklara k\u0131yasla bireylerin nas\u0131l etkilendiklerini a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koymu\u015flard\u0131r. Rowe\u2019nin kitab\u0131, Aile Etkisi S\u0131n\u0131rlar\u0131 (1994), ve Harris\u2019in daha pop\u00fcler kitab\u0131 olan Nurture Varsay\u0131m\u0131 (1998)\u2019\u0131nda ebeveynlerin&nbsp; ve geneti\u011fin \u00e7ocuklar\u0131n geli\u015fimine olan etkilerini birlikte&nbsp; anlatan kitaplar\u0131 ile konuya \u0131\u015f\u0131k tuttular.<\/p>\n<p>Modern toplumlarda, \u00e7ocuklukta sosyalle\u015fmenin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi en az \u00fc\u00e7 ana ba\u011flam vard\u0131r, aileler, akran gruplar\u0131 ve \u00e7ocuklar\u0131n g\u00fcnl\u00fck deneyimlerinin yap\u0131land\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve denetlendi\u011fi okul s\u0131n\u0131flar\u0131 veya g\u00fcnd\u00fcz bak\u0131m merkezleri gibi ev d\u0131\u015f\u0131 ortamlar. \u00c7ocuklukta sosyalle\u015fme de ebeveynlerin \u00e7ok \u00f6nemli rol\u00fc oldu\u011fu literat\u00fcrde desteklenmektedir. Atas\u00f6z\u00fc&nbsp; \u201cA\u011fa\u00e7 &nbsp;ya\u015fken e\u011filir\u201d ebevynlerin \u00e7ocu\u011fun geli\u015fimindeki rol\u00fcn\u00fc niteler. Zaten \u00e7ocuk geli\u015fiminde 5-7 ya\u015f aral\u0131\u011f\u0131 karekter geli\u015fiminde \u00f6nemli oldu\u011fu bilinmektedir. \u00c7ocuklar\u0131, b\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e onlar\u0131 denetleyerek, \u00f6\u011freterek ve disipline ederek arzulanan \u015fekilde geli\u015fimini sa\u011flamak ebeveynlerin en \u00f6nemli ama\u00e7lar\u0131ndand\u0131r. \u00d6zellikle erken \u00e7ocukluk d\u00f6neminin, insanlar\u0131n \u00f6zellikle esnek oldu\u011fu ya\u015fam evresinin, \u00e7ocuklar\u0131n \u00f6zellikle ailesini terk ettikten sonra, sosyal etkilere a\u00e7\u0131k oldu\u011fu bir d\u00f6nem oldu\u011fu oldu\u011fu bilinmektedir. \u00c7ocuklar\u0131n ya\u015famlar\u0131n\u0131n ilk 5-7 y\u0131l\u0131nda etkilenmeye \u00f6zellikle yatk\u0131n oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen \u015feyler, konu\u015ftuklar\u0131 dil, yiyecek tercihleri, dini inan\u00e7lar\u0131 ve baz\u0131 kal\u0131c\u0131 ki\u015filik \u00f6zelliklerini i\u00e7erir.<\/p>\n<p>Do\u011fan\u0131n genetik oldu\u011funu (nature), beslenmenin (nurture) \u00e7evre oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyoruz. Bu iki fakt\u00f6r\u00fcn insan davran\u0131\u015f\u0131ndaki etki a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 veya ortak etkileri uzun zamand\u0131r devam etmektedir. Nature&nbsp; or Nurture. Genetik biliminin geli\u015fimine kadar insan davran\u0131\u015f\u0131nda \u00e7evrenin b\u00fcy\u00fck etkisinin oldu\u011fu kabul edilmekteydi. Ama 1960 y\u0131l\u0131ndan sonra ikizler ve evlat olarak edinilmi\u015f \u00e7ocuklar \u00fczerinde yap\u0131lan yo\u011fun \u00e7al\u0131\u015fmalar, geneti\u011fin etkisinin anla\u015f\u0131lmas\u0131nda \u00e7ok \u00f6nemli a\u015fama olmu\u015ftur.&nbsp; Asl\u0131nda davran\u0131\u015f genetik tekniklerin kullan\u0131lmas\u0131 y\u00fcz y\u0131l kadar geriye gider;<\/p>\n<p><strong>Davran\u0131\u015f\u015fal Genetikte \u0130kiz \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131<\/strong><\/p>\n<p>\u0130kiz \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ilki, 19.yy ba\u015flar\u0131nda \u00f6ncelikle \u0130ngiltere\u2019de, ayn\u0131 zamanda di\u011fer Avrupa \u00fclkelerinde de yap\u0131ld\u0131. \u0130kiz y\u00f6ntem, iki tip ikizin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 i\u00e7erir. D\u00fcnyadaki b\u00fct\u00fcn do\u011fumlar\u0131n %1\u2019i ikizdir. Bunlar\u0131n 1\/3\u2019\u00fc tek yumurta ikizidir. Bunlara monozigotik yani ayn\u0131 yumurta ikizi denir. Bu ikizler d\u00f6llenmi\u015f bir yumurtan\u0131n, zigot a\u015famas\u0131nda b\u00f6l\u00fcnmede meydada gelen bir durumdan dolay\u0131, ayn\u0131 DNA&#8217;ya sahiptirler ve birbirlerinin klonlar\u0131 gibidirler. Ayr\u0131 yumurta ikizleri ise, her erkek ve k\u0131z karde\u015fi gibiler ama ayn\u0131 rahim i\u00e7inde ayn\u0131 anda geli\u015firler. \u0130kiz y\u00f6ntem bu iki grubun kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131ndan olu\u015fur. D\u00f6rt bin makalede incelenen 15 milyon ikizlerle yap\u0131lan anketler davran\u0131\u015flarda geneti\u011fin daha a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 oldu\u011fu g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n<p>\u0130kizleri davran\u0131\u015fsal geneti\u011fik kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n sebebi, \u00f6rne\u011fin ayn\u0131 yumurta ikizlerinin birisinde m\u00fczik yetene\u011fi varsa, di\u011ferinde de olmas\u0131 gerekir ve bu genetik bir etki olarak de\u011ferlendirilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunlar ayn\u0131 ailede ayn\u0131 rahimde ve ayn\u0131 geneti\u011fe sahip oldu\u011funda bu sonu\u00e7 beklenir. Ayr\u0131 yumurta ikizilerinin ise genetik yap\u0131lar\u0131 farkl\u0131 fakat ya\u015fad\u0131klar\u0131 \u00e7evre ve beslenme ortamlar\u0131 ayn\u0131. Bu durumda \u00e7evrenin etkisi daha iyi de\u011ferlendirilebilir. Di\u011fer y\u00f6ntem ise evlat edinme y\u00f6ntemidir. \u0130kiz y\u00f6ntem biyolojik bir deney gibi izlenmektedir. Bu ikizlerden biri evlatl\u0131k olarak verilir ve sosyal bir deney olarak takip edilir. Ebeveynler ve yavru genetik olarak% 50 oran\u0131nda birbirine benzerdir. Fakat evlat edinilen \u00e7ocuklar evlat edinen aileye verilir, \u00e7\u00fcnk\u00fc evlat edinen ebeveynler \u00e7evre farkl\u0131 \u00e7evre olarak kabul edilir. Bu g\u00f6zlemler sonucunda iki farkl\u0131 ortamda yeti\u015fen ayn\u0131 yumurta ikizlerinin davran\u0131\u015flar\u0131nda geneti\u011fin ve \u00e7evrenin etkisi belirlenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalarda ikizlerin davran\u0131\u015flar\u0131nda geneti\u011fin \u00e7ok \u00f6nemli rol oynad\u0131\u011f\u0131 ortaya konmu\u015ftur. \u015eimdi yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar da bu etkiler ne zaman etkin olmaya ba\u015flamaktad\u0131r.<\/p>\n<p>Ayn\u0131 yumurta ikizlerinin genlerinin %100 ayn\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen de\u011fi\u015fik \u00e7evresel fakt\u00f6rler nedeniyle aralar\u0131nda farkl\u0131l\u0131klar olabilmektedir. Bunun nedeni, baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar tek yumurta ikizlerindeki farkl\u0131l\u0131klar\u0131n nedeninin epigenetik ad\u0131 verilen biyolojik bir s\u00fcre\u00e7 oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Genler bir organizman\u0131n b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fim s\u00fcrecinde canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n devam etmesi i\u00e7in gerekli temel biyokimyasal s\u00fcre\u00e7lerden sorumludur ve bu s\u00fcre\u00e7lerin ger\u00e7ekle\u015fmesini sa\u011flayan makromolek\u00fcller, \u00f6rne\u011fin proteinler genetik materyaldeki bilgiler kullan\u0131larak sentezlenir. Buna gen ifadesi denir. Epigenetik s\u00fcre\u00e7, genetik materyalin yap\u0131s\u0131nda yani DNA diziliminde de\u011fi\u015fime neden olmaks\u0131z\u0131n gen ifadesini de\u011fi\u015ftirir. \u00d6rne\u011fin DNA molek\u00fcl\u00fcne ba\u011flanan metil grubu epigenetik de\u011fi\u015fime neden olur ve genetik materyalin belirli bir genin ifadesinden sorumlu k\u0131sm\u0131n\u0131n etkinli\u011fini de\u011fi\u015ftirerek bu genin kodlad\u0131\u011f\u0131 proteinin sentezini engelleyebilir. Son y\u0131llardaki ara\u015ft\u0131rmalar \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin epigenetik de\u011fi\u015fimlere neden oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Bu durumun DNA dizilimleri ayn\u0131 olan tek yumurta ikizlerindeki farkl\u0131l\u0131klar\u0131n sebebi oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Ama birbine benzer karekterleride belirgin olabilmektedir. \u00d6zellikle ergenlik d\u00f6neminde bu \u00f6zellikleri belirginle\u015fir. Fobiler, hobileri benzer olabilir. Bazen ikizlerden bir daha d\u0131\u015fa d\u00f6n\u00fck, giri\u015fken ve atak olurken, di\u011feri i\u00e7e kapan\u0131k ve insanlarla zor ileti\u015fim kuran, sadece ikizi ile olmak isteyen bir yap\u0131 sergileyebilir.<\/p>\n<p><strong>Sonu\u00e7<\/strong><\/p>\n<p>1920-1960 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda davran\u0131\u015f\u00e7\u0131 \u00f6\u011frenme teorilerine g\u00f6re ebeveynler en uygun \u00f6\u011fretmenler ve \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n e\u011fitimini y\u00fcr\u00fctmekten sorumlu olanlar olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalarda, \u00e7ocuklar\u0131n do\u011fu\u015ftan sahip olduklar\u0131 fizyolojik d\u00fcrt\u00fcleri, zaman\u0131n \u00f6\u011frenme teorilerinde yer ald\u0131. Yani \u00e7evre ve genlerin ortak etkile\u015fiminin birlikte incelenmedi gerekti\u011fi g\u00f6zard\u0131 edilmedi fakat as\u0131l vurgu, \u00e7evre taraf\u0131ndan uygulanan \u00f6\u011frenme s\u00fcre\u00e7lerinin kontrol\u00fcnde olmu\u015ftur. Bu d\u00f6nemin psikanalitik teorileri, aile i\u00e7i erken ya\u015fta deneyimin, sonraki i\u00e7 \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n, savunma mekanizmalar\u0131n\u0131n ve de\u011ferlerin i\u00e7selle\u015ftirilmesinin belirlenmesi \u00fczerinde yo\u011funla\u015ft\u0131. Son y\u0131llarda bu \u00e7al\u0131\u015famalar, bili\u015fsel-sosyal \u00f6\u011frenme teorisi olarak, \u00e7ocuklar\u0131n kendi sosyalle\u015fmelerinde kat\u0131l\u0131mc\u0131 olarak aktif rollerinin dikkate al\u0131nmas\u0131 gereklili\u011fi giderek daha yo\u011fun vurgulanmaya ba\u015fland\u0131. Fakat yine de bu yakla\u015f\u0131mlar, ebeveynlerin \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n geli\u015fimi&nbsp; ve ya\u015famlar\u0131n\u0131n y\u00f6nlendirmelerine etkisi &nbsp;fikrini azaltmam\u0131\u015ft\u0131r. Ama unutmamak gerekir ki ebeveynlik, k\u00fclt\u00fcr, e\u011fitim ve sosyal ili\u015fkiler gibi \u00e7evresel de\u011fi\u015fkenler de hayati bir rol oynamaktad\u0131r.<\/p>\n<p>Son y\u0131llarda geneti\u011fin geli\u015fimine ve davran\u0131\u015f geneti\u011finin bulgular\u0131na bakacak olursak, \u00e7ocuklar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131nda geneti\u011fin etkisi genetik\u00e7iler taraf\u0131ndan en az %50 olarak kabul edilmektedir. Genetik biliminin geli\u015fimine ba\u011fl\u0131 olarak yap\u0131lan disiplinler aras\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar art\u0131k ortak olarak yap\u0131lmaktad\u0131r. T\u00fcm insanlar\u0131ndaki genetik farkl\u0131l\u0131k sadece %1\u2019 dir. Binlerce&nbsp; farkl\u0131 \u00f6zelli\u011fin ya da karekterin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131nda ve bu farkl\u0131 varyasyonlar\u0131n olu\u015fmas\u0131nda sadece bu %1 fark\u0131l\u0131l\u0131k karar vermektedir. Geneti\u011fin davran\u0131\u015ftaki a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayabilmek i\u00e7in verece\u011fimiz \u015fu \u00f6rnek \u00f6nemlidir. Bir \u00e7ok ara\u015ft\u0131rma i\u00e7in model olarak se\u00e7ilen Drosophila (Meyve Sine\u011fi,) n\u0131n sahip oldu\u011fu 15.000 genin 4000 adetinin sine\u011fin sald\u0131rganl\u0131\u011f\u0131 ile ili\u015fkili oldu\u011fu deneydel olarak belirlenmi\u015ftir. Drosophila sine\u011finin beyninde sadece 100.000 sinir h\u00fc\u00fccresi vard\u0131r.insanla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131racak olursak, insan beyninde 100.000.000 sinir h\u00fccresi vard\u0131r. Bunun anlam\u0131 bir davran\u0131\u015f sadece bir gen de\u011fil onlarca genin ortak etkile\u015fimi sonucu ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r ve olduk\u00e7a komplekstir. Ancak, geneti\u011fin bir \u00e7ocu\u011fun hayat\u0131n\u0131 olu\u015fturan karma\u015f\u0131k bulmacan\u0131n yaln\u0131zca bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011funu hat\u0131rlamak \u00f6nemlidir.<\/p>\n<p><strong>Prof.Dr.Re\u015fit \u00d6ZKANCA<\/strong><\/p>\n<p>KAYNAKLAR<\/p>\n<p>Berger, K. S. (2000). The developing person: Through childhood and adolescence. New York: Worth Publishers.<\/p>\n<p>Miko, I. (2008) Genetic dominance: genotype-phenotype relationships. Nature Education 1(1)<\/p>\n<p>JOHN D. LOIKE (2017).Touro Koleji ve \u00dcniversite Sistemlerinde Biyoloji Profes\u00f6r\u00fc olan John D. Loike, The Scientist<\/p>\n<p>Robinson GE. Science. 2004;304:397\u2013399. [PubMed]<\/p>\n<p>Floreano D, Mitri S, Magnenat S, Keller L. Curr Biol. 2007;17:514\u2013591. [PubMed]<\/p>\n<p>Ruan H, Wu CF. Proc Natl Acad Sci. 2008;105:7506\u20137510. [PMC free article] [PubMed]<\/p>\n<p>Robinson GE, Grozinger CM, Whitfield CW. Nature Rev Gen. 2005;6:1\u201315.<\/p>\n<p>Young LJ, Nilsen R, Waymire KG, MacGregor GR, Insel TR. Nature. 1999;400:766\u2013768. [PubMed]<\/p>\n\n\n<p>Konu ile ilgili yorumlar\u0131n\u0131z\u0131 bekliyorum<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c7evremizdeki insanlar ki\u015fili\u011fimizin olu\u015fmas\u0131nda anne, baba ya da \u00e7evremizin mi daha etkili oldu\u011funu merak eder. Bir \u00e7ocu\u011fun nas\u0131l geli\u015fti\u011fini belirleyen nedir? Bir \u00e7ocu\u011fun nas\u0131l bir ki\u015fili\u011fe ve karektere sahip sahip olaca\u011f\u0131na etki eden her fakt\u00f6r\u00fc bilmemiz m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil fakat ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bilgi birikimiz \u00e7er\u00e7evesinde baz\u0131 etkenleri her y\u00f6nden ara\u015ft\u0131rmaktad\u0131rlar. Bunlar genetik, ebeveynlerin tutum ve davran\u0131\u015flar\u0131, \u00e7ocu\u011fun deneyimleri, ve edinilmi\u015f tecr\u00fcbeler, arkada\u015f \u00e7evresi, aile ortam\u0131, ekonomik yeterlilik, e\u011fitim ve ili\u015fkiler gibi \u015feyleri i\u00e7ermektedir. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, bu fakt\u00f6rlerin rol\u00fcn\u00fc anlayarak, bu t\u00fcr etkilerin \u00e7ocuklar\u0131n geli\u015fimine nas\u0131l katk\u0131da bulundu\u011funu daha iyi belirleyebilirler. Kendi genel ki\u015fili\u011finizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Bug\u00fcn sizin ne kadar\u0131n\u0131z genetik ge\u00e7mi\u015finizle ne kadar\u0131.?<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15,1],"tags":[53,54,55,52],"class_list":["post-237","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-cekirdek-aile","category-genel-bilimsel-gelismeler","tag-anne-ve-kaltim","tag-baba-ve-kalitim","tag-kalitim-ve-mitekondri","tag-mitekondri-dnasi"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.resitozkanca.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/237","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.resitozkanca.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.resitozkanca.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.resitozkanca.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.resitozkanca.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=237"}],"version-history":[{"count":10,"href":"http:\/\/www.resitozkanca.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/237\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":434,"href":"http:\/\/www.resitozkanca.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/237\/revisions\/434"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.resitozkanca.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=237"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.resitozkanca.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=237"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.resitozkanca.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=237"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}